Mandela als politiek dier

Door: Martin Hetebrij, trainer bij Politiek Handelen

Politieke vaardigheid gaat over een goede omgang met macht, communicatie, inhoud en belangen.

Daar is op zich niets slechts aan. Om te illustreren wat het kan zijn, geven we een voorbeeld van politieke vaardigheid op zijn best. We ontlenen het voorbeeld aan een episode uit het leven van een politiek dier bij uitstek, Nelson Mandela . Na een geruchtmakend proces met veel publiciteit wordt Mandela opgesloten op Robbeneiland. De grote maatschappelijk strijd houdt dan op. Wat over blijft is een 'kleine strijd'. Mandela zegt daar het volgende van. 

Nelson Mandela"Ik was nu gemarginaliseerd, maar ik wist dat ik de strijd niet zou opgeven. Mijn strijdtoneel was anders en kleiner, en de enige toeschouwers waren wijzelf en onze onderdrukkers. Wij zagen de strijd in de gevangenis als een microkosmos van de strijd in zijn geheel. We zouden binnen de muren tegen hetzelfde strijden als daarbuiten. Het racisme en de onderdrukking waren hetzelfde, ik moest er alleen onder andere omstandigheden tegen vechten."


Effectief handelen tijdens strategische machtsstrijd
Mandela vertelt hier over de strategische machtsstrijd waarin hij op Robbeneiland terechtkwam, met als medespelers zijn bewakers en zijn medegevangenen. In deze machtsstrijd was volledige winst voor hem niet haalbaar, maar door zo effectief mogelijk te handelen was er veel te bereiken. In zijn politieke handelen ging Mandela uit van een aantal principes.

"De grote uitdaging voor elke gevangene, vooral voor elke politieke gevangene, is hoe je de gevangenis ongeschonden overleeft, hoe je de gevangenis ongeschonden uitkomt en hoe je bij je eigen overtuiging blijft en die zelfs verder ontwikkelt. De eerste taak is om exact te begrijpen wat je moet doen om te overleven. Om dat te kunnen moet je weten wat het doel van de vijand is voor je een strategie bepaalt om dat doel te ondermijnen."

Actief jezelf overleveren
Ken je omgeving, maak dan je keuzes, dat is wat Mandela hier verwoordt. Weet je niet wat je tegenspeler beoogt en doet, dan is er geen verzet mogelijk. De ander bepaalt dan wat er gebeurt, je lot is in zijn handen.
Als een andere speler meer macht heeft, dan zijn we altijd voor een groot deel aan die speler overgeleverd. Hoe we daarmee omgaan, kan echter flink verschillen. We kunnen een passieve speler zijn, een slachtoffer dat zich alles laat overkomen, een marionet zonder enig eigen initiatief. We kunnen ook op een actieve manier overgeleverd zijn. Ook onder druk kunnen we een zo goed mogelijke inschatting blijven maken van wat anderen doen. Op die manier kunnen we ook de ruimte die er voor een onderdrukte overblijft, zo goed mogelijk benutten.

Zorgvuldig inschatten en positie kiezen
Ook tijdens zijn gevangenschap probeerde Mandela zijn positie zo sterk mogelijk houden.

"Onze overlevingskansen hingen af van twee dingen: of we begrepen wat de autoriteiten met ons voorhadden en of we dat begrip met elkaar konden delen. Het is erg moeilijk zo niet onmogelijk, om als eenling weerstand te bieden. Ik weet niet of ik het alleen ook gered had. De grootste fout van de autoriteiten was dan ook dat ze ons bij elkaar lieten, want daardoor werden wij nog vastbeslotener dan we waren."

Mandela's positie en die van zijn medegevangenen was afhankelijk van de kracht van hun coalitie. Daarbinnen kon elk voor een optimale strategische positie zorgen. De onderlinge contacten hielden de moed erin en zorgden voor de broodnodige informatie.

Keuzes maken
Het volgende verhaal laat zien hoe de coalitie van gevangenen gecoördineerde acties ondernamen, door een zorgvuldige inschatting van hun omgeving en een onderling afgestemde positionering van Mandela.
Op een ochtend in 1967 werd plotseling de regel uitgevaardigd dat de gevangenen niet meer met elkaar mochten praten. Een spreekverbod was bijna het ergste wat gevangenen kon overkomen. Er werden dan ook onmiddellijk verzetsplannen gesmeed. Dezelfde middag nog kwam de bevelvoerend officier, majoor Kellerman, in hoogsteigen persoon meedelen dat het verbod was ingetrokken. Deze actie was zeer ongewoon en wekte groot wantrouwen bij de gevangenen. Wat was hier aan de hand?

"De middag ontdekte ik dat ik was verhuisd van cel 4 vooraan in de gang naar cel 18 helemaal achteraan. Al mijn bezittingen waren in mijn nieuwe cel gedumpt, en zoals gewoonlijk werd er geen enkele verklaring voor gegeven. We namen aan dat we bezoek kregen en dat ik ergens anders heen moest, omdat de autoriteiten niet wilden dat degene die op bezoek kwam als eerste met mij zou praten. Als gevangenen elk op hun beurt hun klachten zouden uiten, dan zou de bewaker 'Time up' roepen voor de bezoeker cel 18 had bereikt. We besloten dat iedereen op de gang, in het belang van de eenheid, tegen de bezoeker zou zeggen dat ze wel klachten hadden, maar dat de gevangene in cel 18 de woordvoerder voor iedereen was.

De volgende ochtend deelde Suitcase (de bewaker Van Rensburg) ons na het ontbijt mee dat we die dag niet naar de groeve gingen. Vervolgens verscheen majoor Kellerman om te zeggen dat mevrouw Helen Suzman, het enige parlementslid van de liberale Progressive Party en de enige stem die in het parlement echte oppositie voerde tegen de nationalisten, onderweg was."


De opzet slaagde en Mandela kreeg alle tijd om mevrouw Suzman te vertellen over diverse misstanden, onder andere over de manier waarop bewaker Van Rensburg tekeer ging. Eén gevolg van deze actie was in elk geval, dat na een tijdje Van Rensburg werd overgeplaatst.

Vooruit denken en inschattingen maken
Ken je omgeving, maak dan je keuzes. Ook dit voorbeeld laat zien hoe de interpretatie van wat er in de omgeving gebeurt de keuzes en handelingen van de spelers bepaalt. Het plotseling intrekken van het spreekverbod en de plotselinge overplaatsing van Mandela naar een cel achteraf, gaf redenen om verder door te denken over het politieke handelen van de gevangenisleiding.
Men zocht een doel achter deze acties. De politieke constellatie op Robbeneiland gaf geen reden om te denken aan acties tegen spelers die hier een rol speelden. Er moest haast wel gaan om spelers van buitenaf, die een bedreiging konden vormen voor het personeel of voor de gevangenis. Dat bleek te kloppen: er ging bezoek komen. Vervolgens gaat de verbeeldingskracht werken. De gevangenen stellen zich voor hoe het komende bezoek gaat verlopen, welke programmering van gesprekken dat bezoek zal volgen. Dan is de conclusie dat er pogingen gedaan worden om Mandela niet in contact te laten komen met het bezoek. Vanuit deze aanname worden mogelijke alternatieve acties verkend en bedenkt de coalitie van gevangenen vervolgens haar effectieve tegenzetten.

Politieke vaardigheid is noodzakelijk op het moment dat we onze eigen inhoudelijke taken moeten uitvoeren in een omgeving waarin andere spelers, met andere belangen ons werk beïnvloeden.

Politiek leren handelen
Politiek handelen is dan nodig om onze inhoudelijke taken goed te kunnen uitvoeren. Onze politieke vaardigheid bepaalt hoe succesvol we kunnen zijn.
Wij zijn geen Mandela's, maar de voorbeelden uit zijn leven maken wel duidelijk wat een aantal fundamentele richtlijnen zijn voor effectief politiek handelen. Politieke vaardigheid vraagt van ons een grondige kennis van onze omgeving, een bewuste positionering en het maken van bewuste keuzes uit de alternatieven die ons ter beschikking staan.

Politieke vaardigheid is leerbaar. Hebben we het geleerd, dan kunnen we daar ook veel plezier van hebben. Het plezier van mensen die wat bereiken in hun werk, die hun kennis, vaardigheden en ervaring kunnen inbrengen op een manier die vruchten afwerpt. Het plezier van mensen die hun vermogens kunnen inzetten en ontwikkelen in een omgeving waar ze zonder gemopper en wantrouwen elkaars bijdragen van constructief commentaar kunnen voorzien. Het is plezier van mensen die gezamenlijk iets van waarde voor elkaar krijgen.

Effectiviteit van deskundigheid wordt vergroot
Als het de sturende partij aan politieke vaardigheid ontbreekt, dan zal het moeilijk worden om de interactie tussen deelnemende spelers in goede banen te leiden. De sturende spelers zullen te veel over de inhoud nadenken en te weinig over wat anderen aan het doen zijn. Als ze daardoor het spel van de deelnemende spelers verliezen, leidt dat tot ongestuurde strijd. Als ze op basis van voldoende macht het spel winnen zullen ze hun eigen inhoud doorzetten, wat op zijn best uitloopt op autocratische besluitvorming.

Deelnemende spelers die het bij besluitvorming aan politieke vaardigheid ontbreekt, zullen minder invloed hebben dan wenselijk is. Hun deskundigheid zal niet tot zijn recht komen. Juist door het ontbreken van politieke vaardigheid zullen ze geneigd zijn dat aan anderen te wijten. En dat kan zorgen voor veel onnodige spanningen.

Geïnteresseerd in het leren van deze politieke vaardigheden? Lees dan verder bij de training Politiek Handelen

Deze passage komt uit: Martin Hetebrij (2011) Een goed besluit is het halve werk, van politieke spelletjes tot excellente besluitvorming (Assen, van Gorcum, p. 196-200.)


  Omschrijving Profiel Duur Investering